Σημαντικές αλλαγές στον γεωγραφικό χάρτη της ελαιοκαλλιέργειας στη Μεσόγειο αναμένεται να προκαλέσει η κλιματική αλλαγή έως το τέλος του 21ου αιώνα. Νέα μελέτη του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης δείχνει ότι οι κατάλληλες εκτάσεις για την καλλιέργεια της ελιάς θα επεκταθούν προς τα βόρεια, ενώ παραδοσιακές παραγωγικές περιοχές κινδυνεύουν να χάσουν μέρος του δυναμικού τους.
Πλημμύρες, παρατεταμένοι καύσωνες, λειψυδρία και ακραία καιρικά φαινόμενα επηρεάζουν ήδη τη γεωργική παραγωγή. Στην Ελλάδα, οι βροχοπτώσεις μειώθηκαν σημαντικά κατά τις τρεις προηγούμενες άνυδρες χρονιές, παρά το γεγονός ότι η φετινή ήταν καλύτερη, ενώ οι μέσες μηνιαίες θερμοκρασίες αυξάνονται και οι μεγάλης διάρκειας καύσωνες εμφανίζονται συχνότερα.
Την ίδια στιγμή, οι έντονες πυρκαγιές καταστρέφουν μεγάλες εκτάσεις, δημιουργώντας νέες πιέσεις στις καλλιέργειες και καθιστώντας απαραίτητη την αξιολόγηση της μελλοντικής καταλληλότητας και παραγωγικότητάς τους.
Η ελιά, μία από τις πλέον χαρακτηριστικές καλλιέργειες της Μεσογείου, επηρεάζεται με διαφορετικό τρόπο ανάλογα με την εποχή. Οι υψηλές θερμοκρασίες του χειμώνα μπορούν να δημιουργήσουν προβλήματα στην καρποφορία των δέντρων, ενώ οι έντονοι καλοκαιρινοί καύσωνες προκαλούν συρρίκνωση των καρπών και χαμηλότερη περιεκτικότητα σε λάδι.
Όπως επισημαίνεται σε άρθρο του climatebook, η ελιά είναι ανθεκτική, αλλά όχι άτρωτη. Η άνοδος της θερμοκρασίας, οι μεγαλύτερες περίοδοι ξηρασίας και τα ακραία φαινόμενα μπορούν να επηρεάσουν τόσο την ποσότητα της παραγωγής όσο και την ποιότητα του ελαιολάδου. Το κρίσιμο ζήτημα για τις επόμενες δεκαετίες δεν είναι μόνο σε ποιες περιοχές θα φυτεύονται ελιές, αλλά και πώς θα προσαρμοστεί η καλλιέργεια στις νέες κλιματικές συνθήκες.
Η μελέτη του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης
Ομάδα του Τμήματος Μηχανικών Περιβάλλοντος του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης εκπόνησε μελέτη για την κλιματική καταλληλότητα της ελαιοκαλλιέργειας σε ολόκληρη τη λεκάνη της Μεσογείου.
Οι ερευνητές χρησιμοποίησαν φυσιολογικά κριτήρια για την καλλιέργεια της ελιάς, Olea europaea L., ενσωματώνοντας στοιχεία από τη βάση δεδομένων EcoCrop του Οργανισμού Τροφίμων και Γεωργίας των Ηνωμένων Εθνών.
Στην ανάλυση συμπεριλήφθηκαν η θερμοκρασία, οι βροχοπτώσεις, η ηλιακή ακτινοβολία, οι εδαφολογικές συνθήκες και το υψόμετρο. Τα δεδομένα αυτά συνδυάστηκαν με τον όγκο παραγωγής ελιάς σε κάθε χώρα.
Η μελλοντική καταλληλότητα εξετάστηκε για τρεις περιόδους, από το 2041 έως το 2060, από το 2061 έως το 2080 και από το 2081 έως το 2100. Παράλληλα, εκτιμήθηκε η δυνητική παραγωγή ελιάς με βάση δύο διαφορετικά κλιματικά σενάρια, γνωστά ως Κοινές Κοινωνικοοικονομικές Διαδρομές, ή Shared Socioeconomic Pathways.
Η καθηγήτρια του Τμήματος Μηχανικών Περιβάλλοντος και επικεφαλής της μελέτης, Αλεξάνδρα Γκεμιτζή, επισημαίνει ότι η κλιματική αλλαγή μπορεί να δημιουργήσει νέες δυνατότητες για την ελαιοκαλλιέργεια σε περιοχές που θα καταστούν κατάλληλες. Ωστόσο, η πραγματική παραγωγή θα εξαρτηθεί και από άλλους κρίσιμους παράγοντες.
Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται η διαθεσιμότητα νερού για άρδευση, η δημιουργία νέων ελαιώνων, η επιλογή των κατάλληλων ποικιλιών, οι υποδομές, η οικονομική βιωσιμότητα και η αποδοχή των αλλαγών από τους αγρότες.
Για τον λόγο αυτό, οι εκτιμήσεις της μελέτης αφορούν τη δυνητική παραγωγή υπό κατάλληλες κλιματικές συνθήκες και δεν αποτελούν πρόβλεψη της πραγματικής μελλοντικής παραγωγής.
Το σενάριο της «Μέσης Οδού»
Το πρώτο σενάριο που εξετάστηκε είναι το SSP2, το οποίο χαρακτηρίζεται ως η «Μέση Οδός» και θεωρείται από πολλούς ερευνητές το πιθανότερο.
Το συγκεκριμένο σενάριο περιγράφει μια ενδιάμεση πορεία ως προς τις προκλήσεις περιορισμού της κλιματικής αλλαγής και προσαρμογής στις επιπτώσεις της.
Προβλέπει σταθερή αύξηση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου κατά τον 21ο αιώνα, με τη θερμοκρασία να πλησιάζει στο τέλος του αιώνα τους 3 βαθμούς Κελσίου πάνω από τα προβιομηχανικά επίπεδα.
Παράλληλα, δείχνει ότι η αύξηση της παγκόσμιας μέσης θερμοκρασίας θα μπορούσε να παραμείνει κάτω από τους 2 βαθμούς Κελσίου, εφόσον εφαρμοστούν αυστηρές πολιτικές για το κλίμα σε παγκόσμιο επίπεδο.
Το δυσμενέστερο σενάριο
Το δεύτερο σενάριο είναι το SSP5, το οποίο θεωρείται το χειρότερο, αλλά και το λιγότερο πιθανό. Σε αυτή την περίπτωση, η μέση θερμοκρασία του πλανήτη προβλέπεται να αυξηθεί περισσότερο από 4 βαθμούς Κελσίου έως το τέλος του αιώνα.
Τα αποτελέσματα του μοντέλου δείχνουν σταδιακή μετατόπιση των κατάλληλων περιοχών για την ελιά προς τον βορρά σε όλη τη διάρκεια του 21ου αιώνα.
Πώς εκτιμήθηκε η παραγωγή
Για τον υπολογισμό της δυνητικής παραγωγής χρησιμοποιήθηκε ένα πλαίσιο σταθμισμένο ως προς την καταλληλότητα. Η μεθοδολογία συνδύασε την κλιματική καταλληλότητα, χάρτες χωρικής καταλληλότητας και τα διαθέσιμα στατιστικά στοιχεία παραγωγής ελιάς ανά χώρα.
Η προσέγγιση βασίστηκε στην παραδοχή ότι οι περιοχές με κατάλληλο κλίμα συμβάλλουν στην παραγωγή ανάλογα με τον βαθμό καταλληλότητάς τους. Η αποδοτικότητα κάθε χώρας εκφράστηκε μέσω συντελεστή βαθμονόμησης, ο οποίος προέκυψε από τα καταγεγραμμένα στοιχεία παραγωγής.
Αύξηση των κατάλληλων εκτάσεων
Σε σύγκριση με τη σημερινή κατάσταση, οι κατάλληλες για ελαιοκαλλιέργεια εκτάσεις αυξάνονται έως και 42% στο σενάριο SSP2.
Στο SSP5, η έκταση κορυφώνεται με αύξηση 39,5% την περίοδο 2041–2060, πριν περιοριστεί στο 25,6% έως το τέλος του αιώνα.
Σύμφωνα με την Αλεξάνδρα Γκεμιτζή, και στα δύο σενάρια αυξάνονται οι περιοχές στις οποίες θα μπορούσε να αναπτυχθεί ελαιοκαλλιέργεια. Στο SSP2 η αύξηση συνεχίζεται σε όλη την εξεταζόμενη περίοδο, ενώ στο SSP5 κορυφώνεται περίπου στα μέσα του αιώνα και στη συνέχεια υποχωρεί.
Παρά την αύξηση της συνολικής έκτασης, ο μέσος δείκτης καταλληλότητας μειώνεται σταδιακά, αν και παραμένει στις περισσότερες περιοχές πάνω από 0,75 σε κλίμακα από 0 έως 1.
Το στοιχείο αυτό δείχνει ότι οι νέες εκτάσεις που θα γίνουν κατάλληλες θα διαθέτουν γενικά λιγότερο ευνοϊκές κλιματικές συνθήκες σε σύγκριση με τις παραδοσιακές ελαιοπαραγωγικές ζώνες.
Ποιες περιοχές ευνοούνται
Οι βαλκανικές χώρες, οι παράκτιες περιοχές της Μαύρης Θάλασσας, τμήματα της Τουρκίας και της Γαλλίας φαίνεται ότι θα ευνοηθούν ως προς τη δυνατότητα ανάπτυξης ελαιοκαλλιεργειών.
Η Βουλγαρία, η Ρουμανία, η Σερβία, η Κροατία, η Βοσνία-Ερζεγοβίνη, το Μαυροβούνιο και η Σλοβενία αποκτούν σταδιακά ευνοϊκότερες συνθήκες.
Ανάλογη εικόνα καταγράφεται σε περιοχές γύρω από τη Μαύρη Θάλασσα, στη Γαλλία και στην Κεντρική Ευρώπη.
Η επέκταση ακόμη βορειότερα φαίνεται να περιορίζεται κυρίως από τη χαμηλότερη ηλιακή ακτινοβολία στα μεγαλύτερα γεωγραφικά πλάτη.
Οι χώρες που αναμένεται να χάσουν έδαφος
Οι μεγαλύτερες μειώσεις στην κατάλληλη έκταση και στο παραγωγικό δυναμικό προβλέπονται για την Ισπανία, το Μαρόκο, την Αλγερία, την Τυνησία και τη Συρία.
Η βασική αιτία είναι η αναμενόμενη μείωση των βροχοπτώσεων. Στη Βόρεια Αφρική και στη Συρία, η περιορισμένη βροχόπτωση θα συνδυαστεί με υψηλότερες θερμοκρασίες, οι οποίες αυξάνουν την απώλεια νερού προς την ατμόσφαιρα.
Και τα δύο σενάρια δείχνουν ανακατανομή του παραγωγικού δυναμικού σε ολόκληρη τη Μεσόγειο. Αρκετές παραδοσιακές χώρες αναμένεται να καταγράψουν απώλειες, ενώ νέες περιοχές θα αποκτήσουν αυξημένες δυνατότητες παραγωγής.
Η εικόνα για Ελλάδα, Ιταλία και Ισπανία
Στο πιθανότερο σενάριο SSP2, οι μεγαλύτερες ελαιοπαραγωγικές χώρες ακολουθούν διαφορετικές πορείες.
Η Ισπανία αναμένεται να παραμείνει η κυρίαρχη παραγωγός, αλλά προβλέπεται να παρουσιάσει μέτρια μείωση του παραγωγικού δυναμικού και σημαντική απώλεια κατάλληλων εκτάσεων.
Μεγαλύτερες μειώσεις στην παραγωγή εμφανίζονται στο Μαρόκο, στην Αλγερία, στην Τυνησία και στη Συρία.
Αντίθετα, η Ελλάδα, η Ιταλία και η Πορτογαλία διατηρούν σταθερή ή ελαφρώς αυξημένη παραγωγή, καθώς οι κλιματικές συνθήκες παραμένουν σχετικά ευνοϊκές.
Η Ελλάδα και η Ιταλία αναμένεται, σύμφωνα με το συγκεκριμένο σενάριο, να εμφανίσουν αυξημένη παραγωγή έως το τέλος του αιώνα.
Μεταξύ των μικρότερων παραγωγών, σημαντική σχετική αύξηση του παραγωγικού δυναμικού καταγράφεται στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη, στη Βόρεια Μακεδονία, στο Μαυροβούνιο και κυρίως στη Σλοβενία, λόγω της μεγάλης επέκτασης των κατάλληλων εκτάσεων.
Η ανάγκη προσαρμογής
Η μεθοδολογία της ομάδας του ΔΠΘ συνδέει την κλιματική καταλληλότητα, βάσει φυσιολογικών κριτηρίων, με την εκτίμηση της παραγωγής. Μπορεί, επομένως, να υποστηρίξει τον σχεδιασμό της προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή και τη βιώσιμη ανάπτυξη της ελαιοκαλλιέργειας.
Η μελλοντική έρευνα θα πρέπει, σύμφωνα με την Αλεξάνδρα Γκεμιτζή, να συνδυάσει το συγκεκριμένο πλαίσιο με μοντέλα καλλιεργειών που λαμβάνουν υπόψη τη διαθεσιμότητα νερού, τα διαφορετικά σενάρια άρδευσης και τις πρακτικές που εφαρμόζονται σε κάθε ποικιλία.
Παράλληλα, κρίνεται απαραίτητη η ενσωμάτωση κοινωνικοοικονομικών παραγόντων και στρατηγικών προσαρμογής, όπως η ελλειμματική άρδευση.
Η ελλειμματική άρδευση είναι η πρακτική κατά την οποία οι καλλιέργειες ποτίζονται σκόπιμα με λιγότερο νερό από εκείνο που χρειάζονται για τη μέγιστη ανάπτυξή τους. Στόχος είναι η εξοικονόμηση νερού και ο περιορισμός του κόστους, χωρίς σημαντική υποβάθμιση της ποιότητας της παραγωγής.
Η αφετηρία της έρευνας
Η επικεφαλής της μελέτης εξηγεί ότι η έρευνα ξεκίνησε από την καταστροφή ενός από τους ομορφότερους ελαιώνες της Χαλκιδικής, ο οποίος παραχωρήθηκε για τουριστική ανάπτυξη χωρίς τους κατάλληλους όρους για την προστασία του οικοσυστήματος.
Όπως σημειώνει, ανάλογες περιπτώσεις καταγράφονται τόσο στην Ελλάδα όσο και σε άλλες χώρες με παρόμοια πρότυπα ανάπτυξης.
Η ίδια επισημαίνει ότι, όταν η ανάπτυξη δεν συνδυάζεται με ένα βιώσιμο περιβάλλον, είναι απαραίτητο να επανεξεταστεί ο τρόπος διαχείρισης του περιορισμένου οικοσυστήματος της Γης. Η ερευνητική εργασία φιλοδοξεί να συμβάλει σε αυτόν τον επανασχεδιασμό.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου